Codicil: wat mag u er wel en niet in regelen?

In een la ligt een handgeschreven vel: “De ring van oma is voor Sanne, de boeken voor Tom.” Zo’n stuk heet een codicil. Het is rechtsgeldig, maar alleen binnen strikte grenzen. Wie die grenzen kent, weet wat u ermee moet doen en wat niet.

Wat de wet toestaat

Artikel 97 van Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek regelt het codicil. Het noemt drie dingen die zonder notaris kunnen worden vastgelegd.

Mag in een codicil	Voorbeeld
Legaten van kleren, lijfstoebehoren en bepaalde lijfsieraden	“Mijn horloge is voor mijn kleinzoon Daan”
Legaten van bepaalde inboedelzaken en bepaalde boeken	“De eettafel is voor Anna, de atlas voor Joris”
De bepaling dat die spullen buiten een huwelijksgemeenschap vallen	“Deze sieraden blijven van Sanne alleen”
De aanwijzing wie over het auteursrecht beslist	Bij een kunstenaar of schrijver

De wet zegt “bepaalde” zaken. Het codicil moet dus concreet zijn: niet “wat mooie spullen voor mijn nichtjes”, maar dit voorwerp aan die persoon.

Wat niet in een codicil kan

Alles wat niet in de opsomming staat, hoort in een testament bij de notaris.

Geen geld, geen bankrekening, geen auto, geen woning. Geen benoeming van een erfgenaam, geen onterving, geen executeur. Geen bewind, geen voogdij, geen uitsluitingsclausule voor de hele erfenis.

Staat zoiets toch in een codicil, dan is dat onderdeel ongeldig. De rest van het codicil blijft gelden, voor zover het wél binnen de wet valt.

Uitvaartwensen staan vaak in een codicil. Zij vallen niet onder artikel 97, maar de Wet op de lijkbezorging bepaalt dat de uitvaart gebeurt volgens de wens of de vermoedelijke wens van de overledene. Een handgeschreven wens is daarvoor een sterk aanknopingspunt.

De drie vormvereisten

Een codicil is alleen geldig als het aan drie eisen voldoet, alle drie tegelijk.

Helemaal met de hand geschreven door de overledene zelf. Een getypt of geprint stuk met alleen een handtekening is geen codicil.

Gedagtekend: met een datum.

Ondertekend door de overledene.

Ontbreekt een van de drie, dan is het stuk geen codicil en heeft het geen rechtskracht. Het kan dan hooguit gelden als een wens die de erfgenamen uit vrije wil respecteren.

Codicil naast een testament

Is er ook een testament, dan hangt het van de datum af. Notaris.nl legt het zo uit: is het codicil ouder dan het testament, dan kan het testament het hebben herroepen. Staat er in het testament niets over het codicil, dan blijven beide naast elkaar bestaan.

Spreken zij elkaar tegen, dan wordt gezocht naar de oplossing die het meest recht doet aan de waarschijnlijke bedoeling van de overledene. Dat is werk voor de notaris, niet voor de erfgenamen onderling.

Een codicil dat jonger is dan het testament, geldt naast dat testament voor de spullen die het noemt.

Wat het praktisch betekent

Een codicil staat nergens geregistreerd. Het Centraal Testamentenregister kent alleen testamenten. Zoek dus in de administratie, in laden en in de kluis, en vraag familie of iemand van een codicil weet.

Vindt u er een, controleer dan de drie vormvereisten en leg het bij het dossier. Deel het niet uit voordat de erfgenamen en een eventuele executeur het hebben gezien.

De spullen in een codicil zijn legaten. Zij worden afgegeven door de erfgenamen, uit de nalatenschap, en tellen voor de erfbelasting mee bij de ontvanger.

Wat u in uw situatie moet doen met wat de overledene heeft achtergelaten, ziet u na de Regelcheck. Gratis, en u ziet uw uitkomst vóór u betaalt.

Wanneer u een notaris nodig heeft

Bij twijfel over de geldigheid: is het echt met de hand geschreven, is de handtekening echt, is de datum er.

Bij een codicil dat botst met een testament.

Bij een codicil dat meer regelt dan de wet toestaat, om te bepalen welk deel nog geldt.

Wat er vaak misgaat

Het codicil wordt in het testamentenregister gezocht en “bestaat dus niet”.

Een getypt en ondertekend briefje wordt als codicil behandeld, terwijl het geen rechtskracht heeft.

De spullen worden meteen uitgedeeld, vóórdat duidelijk is dat het codicil geldig is en niet is herroepen.

Er staat een geldbedrag in het codicil, en de familie denkt dat dat geldt.

Een codicil zonder datum wordt gebruikt om een verdeling af te dwingen.

Een codicil schrijven

Wie zelf een codicil wil maken, houdt het eenvoudig. Schrijf met de hand, op papier, in gewone taal. Noem per voorwerp wat het is, zo precies dat een ander het kan herkennen, en aan wie het gaat, met volledige naam. Zet de datum erboven of eronder en onderteken.

Bewaar het op een plek die de erfgenamen kennen, of geef een kopie aan de persoon die u vertrouwt. Wilt u het later veranderen, schrijf dan een nieuw codicil met een nieuwe datum en vernietig het oude.

Wat u erin zet, blijft beperkt tot de spullen die de wet noemt. Voor al het andere is de notaris de enige weg.

Codicil en erfbelasting

De spullen uit een codicil zijn legaten en tellen voor de erfbelasting mee bij wie ze krijgt. Voor kleding, een horloge of een boekenkast is de waarde meestal zo laag dat de vrijstelling niet wordt overschreden. Bij sieraden, kunst of een verzameling kan dat anders zijn; dan hoort de waarde in de aangifte erfbelasting, bij de ontvanger.

Veelgestelde vragen

Is een codicil rechtsgeldig?

Ja, als het helemaal met de hand is geschreven, gedagtekend en ondertekend, en alleen regelt wat de wet toestaat: kleren, sieraden, bepaalde inboedelzaken en boeken.

Kan geld in een codicil worden nagelaten?

Nee. Geld, een woning, een auto of een erfgenaam kunnen alleen in een testament bij de notaris. Zo’n bepaling in een codicil is ongeldig.

Waar vind ik een codicil?

Niet in een register. Het ligt bij de overledene thuis, in een kluis of bij een vertrouwd persoon. Zoek in de administratie en vraag de familie.

Wat als het codicil en het testament elkaar tegenspreken?

Dan hangt het af van de datum en van wat het testament over het codicil zegt. Laat dat door een notaris beoordelen voordat u iets uitdeelt.