Erfrecht in Nederland: wie erft wat?

Het erfrecht beantwoordt één vraag: van wie is wat er overblijft. Het antwoord staat in Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek, en de hoofdlijn is korter dan de meeste mensen denken.

Deze pagina zet die hoofdlijn op een rij. De onderliggende pagina’s gaan per onderwerp de diepte in.

Twee routes: de wet of het testament

Er zijn maar twee manieren waarop iemand erfgenaam wordt.

Via de wet, als er geen testament is. Dat heet versterferfrecht. De wet wijst dan zelf de erfgenamen aan en bepaalt hun aandeel.

Via een testament, als de overledene er een heeft laten maken. Dat heet testamentair erfrecht. De overledene kiest dan zelf, binnen de grenzen die de wet stelt.

Of er een testament is, weet u pas zeker na een navraag bij het Centraal Testamentenregister. Die navraag is gratis en is de eerste stap in vrijwel elke afwikkeling.

De vier groepen van de wet

Zonder testament roept de wet de erfgenamen in vaste volgorde. Artikel 10 van Boek 4 noemt vier groepen.

Groep	Wie
1	De echtgenoot of geregistreerd partner, samen met de kinderen
2	De ouders, samen met de broers en zussen
3	De grootouders
4	De overgrootouders

Is er iemand in groep 1, dan komen de andere groepen er niet aan te pas. Pas als een groep helemaal leeg is, gaat de wet naar de volgende.

Binnen een groep erft iedereen in beginsel een gelijk deel. Is een erfgenaam eerder overleden, dan nemen zijn kinderen zijn plaats in. Dat heet plaatsvervulling.

De langstlevende partner

Laat iemand een echtgenoot én kinderen achter, dan geldt de wettelijke verdeling van artikel 13.

De partner krijgt van rechtswege alle goederen van de nalatenschap en moet de schulden betalen. De kinderen erven wel, maar krijgen hun deel niet in handen.

Zij krijgen een geldvordering op de partner ter grootte van hun erfdeel. Die vordering wordt pas opeisbaar als de partner overlijdt, failliet gaat of in de schuldsanering komt.

Dit is de regel die de meeste vragen oproept, en bijna altijd dezelfde: krijgen de kinderen nu niets? Het antwoord is dat zij wel erven, maar moeten wachten.

Wat een testament kan veranderen

Met een testament kan iemand van bijna alles afwijken.

Hij kan andere erfgenamen aanwijzen, iemand onterven, een executeur benoemen, een legaat toekennen of bepalen dat een erfenis buiten een huwelijksgemeenschap valt. Dat laatste heet een uitsluitingsclausule.

Een testament wordt gemaakt bij notariële akte, of bij een onderhandse akte die bij een notaris in bewaring wordt gegeven. Zonder notaris is er geen geldig testament, met één kleine uitzondering: het codicil.

In een codicil, een handgeschreven, gedagtekend en ondertekend stuk, kan iemand alleen kleding, sieraden, inboedel en boeken toewijzen. Meer niet.

Welke regels in uw situatie gelden, hangt af van wat er wel en niet is vastgelegd. Doe de Regelcheck om te zien wat er bij u speelt. Gratis, en u ziet uw uitkomst vóór u betaalt.

De grens die de wet stelt: de legitieme portie

Eén ding kan een testament niet volledig wegnemen: het minimumrecht van kinderen.

Kinderen van de overledene hebben altijd recht op de legitieme portie. Die bedraagt de helft van de waarde van hun wettelijke erfdeel.

Een onterfd kind is geen erfgenaam meer, maar kan wel een geldbedrag opeisen. Dat moet binnen vijf jaar na het overlijden.

Voor een echtgenoot bestaat geen legitieme portie. Die kan wel worden onterfd, maar houdt andere wettelijke rechten, zoals het voortgezet gebruik van de woning gedurende zes maanden.

Wie niet vanzelf erft

Twee groepen mensen denken vaak dat zij erven en doen dat volgens de wet niet.

Samenwoners zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap erven niet van elkaar. Alleen een testament of een verblijvingsbeding in een samenlevingscontract regelt dat.

Stiefkinderen erven niet automatisch van een stiefouder. De stiefouder kan hen wel in een testament als eigen kind laten meetellen.

Een geregistreerd partner staat in het erfrecht daarentegen volledig gelijk aan een echtgenoot. Voor die groep verandert er niets.

Wat er vaak misgaat

Er wordt verdeeld op basis van wat de familie “altijd heeft afgesproken”, terwijl de wet of het testament iets anders zegt.

Niemand vraagt het Centraal Testamentenregister na, waardoor een testament pas maanden later boven water komt.

Kinderen eisen bij het eerste overlijden hun deel op, terwijl dat bij de wettelijke verdeling pas opeisbaar is bij het tweede.

Een samenwonende partner gaat ervan uit dat hij erft, en ontdekt dat de schoonfamilie erfgenaam is.

De termijn van vijf jaar voor de legitieme portie verstrijkt zonder dat een onterfd kind zich heeft gemeld.

Hoe u het uitzoekt

Drie stappen volstaan om te weten wie in uw situatie erft.

Vraag een uittreksel op bij het Centraal Testamentenregister. Daaruit blijkt of er een testament is en bij welke notaris het ligt.

Is er een testament, laat het dan uitleggen door een notaris. Testamenten zijn in juridische taal geschreven en de uitleg luistert nauw.

Is er geen testament, loop dan de vier groepen af. Wie in de eerste niet-lege groep zit, is erfgenaam.

Zijn er erfgenamen in het buitenland, een onderneming, of onenigheid, dan is een notaris ook zonder testament de aangewezen adviseur.

Veelgestelde vragen

Erft een echtgenoot altijd alles?

Bij de wettelijke verdeling krijgt de echtgenoot alle goederen en de kinderen een vordering. Een testament kan daarvan afwijken, bijvoorbeeld door de wettelijke verdeling buiten toepassing te verklaren.

Kan ik nagaan of er een testament is?

Ja, via het Centraal Testamentenregister. De navraag is gratis en u hoort bij welke notaris het testament ligt, niet wat erin staat.

Wat is het verschil tussen een kindsdeel en de legitieme portie?

Het kindsdeel is het wettelijke erfdeel van een kind. De legitieme portie is de helft daarvan, en is het minimum waarop een kind ook bij onterving aanspraak kan maken.

Erven neven en nichten ook?

Alleen als de eerdere groepen leeg zijn, of via plaatsvervulling voor een eerder overleden broer of zus van de overledene. Familie verder dan de zesde graad erft niet.