Plaatsvervulling: wat als een erfgenaam eerder is overleden?

Een erfgenaam die eerder is overleden, kan niet erven. Dat is logisch. Wat minder mensen weten, is dat zijn kinderen dan automatisch in zijn plaats treden.

Dat mechanisme heet plaatsvervulling, en het bepaalt in veel families wie er werkelijk aan tafel zit.

Wat plaatsvervulling is

De wet roept eerst de erfgenamen “uit eigen hoofde”: de mensen die zelf in een groep zitten. Kinderen, ouders, broers, zussen, grootouders.

Bestaat een van hen niet meer op het moment dat de nalatenschap openvalt, dan worden zijn afstammelingen bij plaatsvervulling geroepen.

Zij nemen zijn plaats in en erven samen het erfdeel dat hij zou hebben gekregen. Niet meer en niet minder.

Plaatsvervulling geldt voor de afstammelingen van een kind, een broer, een zus, een grootouder of een overgrootouder van de overledene.

Staaksgewijs: per tak

De verdeling gebeurt staaksgewijs. Elke eerder overleden erfgenaam vormt een staak, en zijn afstammelingen delen samen het deel van die staak.

Een voorbeeld. Een weduwe overlijdt en had drie kinderen. Eén kind is eerder overleden en laat twee kinderen na.

Staak	Erfdeel	Wie krijgt het
Kind A	1/3	Kind A zelf
Kind B	1/3	Kind B zelf
Kind C, eerder overleden	1/3	Zijn twee kinderen, ieder 1/6

De kleinkinderen krijgen dus geen “eigen” erfdeel van een kwart. Zij delen het derde deel van hun ouder.

Had kind C vier kinderen gehad, dan hadden die ieder 1/12 gekregen. Het deel van de staak verandert niet met het aantal kleinkinderen.

Niet alleen bij overlijden

Plaatsvervulling gebeurt ook in vier andere situaties.

Als een erfgenaam onwaardig is, bijvoorbeeld omdat hij onherroepelijk is veroordeeld voor het ombrengen van de overledene.

Als een erfgenaam is onterfd bij testament.

Als een erfgenaam de nalatenschap verwerpt.

Als het erfrecht van een erfgenaam is vervallen.

Dat laatste komt in de praktijk het vaakst voor bij verwerping. Wie een negatieve nalatenschap verwerpt, schuift die daarmee door naar zijn eigen kinderen. Ouders moeten dan ook voor hun minderjarige kinderen verwerpen.

Of plaatsvervulling in uw situatie speelt, hangt af van wie er is overleden of verworpen. Doe de Regelcheck om te zien wat er bij u speelt. Gratis, en u ziet uw uitkomst vóór u betaalt.

De grens van de zesde graad

Plaatsvervulling gaat niet oneindig door. Wie de overledene verder dan de zesde graad bestaat, erft niet.

De graad is het aantal geboorten tussen twee personen via de gezamenlijke voorouder. Een kleinkind is tweede graad, een achterkleinkind derde graad.

In de rechte lijn naar beneden wordt die grens zelden bereikt. In de zijlijn wel: een achterneef via de grootouders zit al op de vijfde of zesde graad.

Bij twijfel tekent u de stamboom uit en telt u de stappen. Dat is precies de methode die notarissen gebruiken.

Plaatsvervulling en het testament

Een testament kan de wettelijke plaatsvervulling volgen, aanvullen of uitsluiten.

Veel testamenten bevatten de zin dat afstammelingen “bij plaatsvervulling” erven. Dan werkt het net als in de wet.

Andere testamenten wijzen erfgenamen bij naam aan zonder plaatsvervulling. Overlijdt zo’n erfgenaam eerder, dan vervalt zijn aandeel en groeit het aan bij de andere erfgenamen.

Een testament kan ook bepalen dat een stiefkind in de wettelijke verdeling als eigen kind wordt betrokken. De afstammelingen van dat stiefkind worden dan eveneens bij plaatsvervulling geroepen.

Laat een testament op dit punt altijd uitleggen door een notaris. Het verschil tussen “mijn kinderen” en “mijn kinderen en hun afstammelingen” is groot.

De erfbelasting bij plaatsvervulling

Een kleinkind dat via plaatsvervulling erft, wordt voor de erfbelasting als kleinkind belast, niet als kind.

Dat betekent een hoger tarief. Over het deel boven de vrijstelling 18 procent in plaats van 10, en boven € 158.669 36 procent in plaats van 20.

De vrijstelling voor een kleinkind is wel dezelfde als die voor een kind.

Dat verschil is een van de redenen waarom sommige grootouders in hun testament juist een legaat aan kleinkinderen opnemen. Die kunnen de vrijstelling dan benutten.

Wat er vaak misgaat

Kleinkinderen worden vergeten bij de verklaring van erfrecht, terwijl zij via plaatsvervulling erfgenaam zijn en dus moeten meetekenen.

De kleinkinderen krijgen ieder een “eigen” deel in plaats van samen het deel van hun ouder.

Een kind verwerpt een negatieve nalatenschap en vergeet dat zijn eigen minderjarige kinderen daardoor erfgenaam worden.

Neven en nichten worden aangeschreven zonder te controleren of zij binnen de zesde graad vallen.

Een testament zonder plaatsvervulling wordt gelezen alsof de wet geldt.

Wanneer u een notaris nodig heeft

Zodra plaatsvervulling in beeld komt, wordt de kring van erfgenamen groter en vaak jonger.

Zijn er minderjarige erfgenamen, dan beheert de ouder hun erfdeel en houdt de kantonrechter toezicht. Verwerpen namens een minderjarige vraagt een machtiging van de kantonrechter.

Zijn er erfgenamen in het buitenland, dan is de verklaring van erfrecht ingewikkelder en duurt hij langer.

Is de stamboom onduidelijk, bijvoorbeeld bij plaatsvervulling in groep 3, dan is erfgenamenonderzoek nodig. Dat is werk voor een notaris of een gespecialiseerd bureau.

Wat u vastlegt

Bij plaatsvervulling is de kring van erfgenamen groter dan de familie in eerste instantie denkt. Leg daarom vroeg vast wie er precies erft.

Teken de stamboom uit, met per persoon de geboortedatum en, bij overledenen, de overlijdensdatum. Markeer per staak wie in wiens plaats treedt.

Vraag van elke erfgenaam het burgerservicenummer en het adres. Voor de aangifte erfbelasting en de verklaring van erfrecht heeft u die nodig, en bij erfgenamen in het buitenland kost dat weken.

Bewaar dit overzicht bij het dossier. Bij het tweede overlijden in dezelfde familie is het vaak het enige stuk waaruit blijkt hoe de staken destijds zijn verdeeld.

Veelgestelde vragen

Erven kleinkinderen als hun ouder nog leeft?

Nee. Plaatsvervulling geldt alleen als de ouder niet meer bestaat, onwaardig is, is onterfd, verwerpt of zijn erfrecht heeft verloren. Leeft de ouder en aanvaardt hij, dan erft hij zelf.

Hoeveel erven de kleinkinderen samen?

Precies het deel dat hun overleden ouder zou hebben gekregen. Dat deel wordt onder hen verdeeld, ongeacht hoeveel kleinkinderen er zijn.

Geldt plaatsvervulling ook bij verwerping?

Ja. Verwerpt een kind, dan komen zijn afstammelingen in zijn plaats. Wie een negatieve nalatenschap verwerpt, moet dat daarom ook voor zijn minderjarige kinderen doen.

Betaalt een kleinkind meer erfbelasting?

Ja. Een kleinkind betaalt 18 procent over het deel boven de vrijstelling, en 36 procent boven € 158.669. Voor een kind is dat 10 en 20 procent.