Wanneer is een boedelbeschrijving verplicht?

Veel nabestaanden maken een boedelbeschrijving omdat het handig is. In een aantal situaties is het geen keuze: de wet schrijft het voor, soms met een termijn erbij.

Deze pagina zet op een rij wanneer dat zo is en wat er dan precies moet gebeuren.

De drie verplichte situaties

Beneficiaire aanvaarding. Wie een erfenis aanvaardt onder het voorrecht van boedelbeschrijving, moet de nalatenschap volgens wettelijke regels afwikkelen. Dat heet vereffening, en een boedelbeschrijving is daar het eerste onderdeel van.

Een minderjarige erfgenaam. Heeft een echtgenoot of kind geen vrij beheer over het eigen vermogen, dan komt de wettelijk vertegenwoordiger in beeld. Die levert binnen een jaar na het overlijden een ondertekende boedelbeschrijving in bij de griffie van de rechtbank.

Op verzoek van een erfgenaam. Bij de wettelijke verdeling kunnen de echtgenoot en ieder kind verlangen dat er een boedelbeschrijving komt. Bij een verdeling van een gemeenschap kan iedere deelgenoot vorderen dat de verdeling daarmee begint.

Die derde situatie wordt vaak vergeten. Eén erfgenaam die erom vraagt, is genoeg.

Waarom de wet dit eist

De boedelbeschrijving beschermt twee partijen tegelijk.

Schuldeisers moeten kunnen zien wat er in de nalatenschap zit. Zonder overzicht zou een erfgenaam eerst kunnen verdelen en pas daarna kijken of er nog schulden zijn.

Erfgenamen die zelf niet aan het stuur zitten, moeten kunnen controleren wat er gebeurt. Dat geldt vooral voor minderjarigen en voor mensen onder bewind.

De wet zet daar een derde slot op. Wie opzettelijk goederen verzwijgt, zoekmaakt of verborgen houdt, verbeurt zijn aandeel in die goederen aan de andere erfgenamen.

Wat de wet letterlijk vraagt

Bij beneficiaire aanvaarding moet de vereffenaar met bekwame spoed een onderhandse of notariële boedelbeschrijving opmaken, met de schulden erin als voorlopige staat.

Die lijst moet ter inzage worden gelegd bij de boedelnotaris. Is er geen boedelnotaris, dan gebeurt dat bij de griffie van de rechtbank in het gebied waar de overledene het laatst woonde.

Erfgenamen en schuldeisers mogen de lijst inzien. Andere schuldeisers van een erfgenaam kunnen daarvoor toestemming krijgen van de kantonrechter.

De kantonrechter kan erfgenamen ontheffen van de plicht om de boedelbeschrijving ter inzage te leggen. Die ontheffing moet u wel zelf vragen.

Hoe u het aanpakt

1. Bepaal welke situatie op u van toepassing is. Beneficiair aanvaard, een minderjarige erfgenaam, of een erfgenaam die erom vraagt.
2. Kies onderhands of notarieel. Onderhands mag in de meeste gevallen. De kantonrechter kan een notariële akte voorschrijven.
3. Maak de lijst compleet, inclusief de schulden. De schulden mogen als voorlopige staat worden opgenomen, maar ze moeten erop staan.
4. Onderteken de lijst. Bij een minderjarige erfgenaam tekent de wettelijk vertegenwoordiger ter bevestiging dat de lijst deugdelijk is.
5. Leg hem neer waar het hoort. Bij de boedelnotaris, of anders bij de griffie van de rechtbank.
6. Bewaar een eigen exemplaar. De rechtbank verstrekt geen gewaarmerkte afschriften.

De termijn bij minderjarigen

Dit is de enige harde datum in het hele traject: een jaar na het overlijden.

Die termijn wordt regelmatig gemist, omdat hij nergens op een brief staat. Er komt geen herinnering van de rechtbank.

Zet de datum daarom meteen in uw agenda zodra duidelijk is dat een minderjarige erfgenaam is. Reken vanaf de dag van overlijden.

De kantonrechter kan bepalen dat de boedelbeschrijving bij notariële akte moet. Regel dat op tijd, want een afspraak bij de notaris en het verzamelen van de gegevens kosten samen al snel enkele weken.

Of er in uw situatie een verplichting speelt, hangt af van wie de erfgenamen zijn. Doe de Regelcheck om te zien wat er bij u geldt. Gratis, en u ziet uw uitkomst vóór u betaalt.

Wanneer het niet verplicht is

Bij een eenvoudige nalatenschap die zuiver is aanvaard, en waarbij alle erfgenamen meerderjarig zijn en het eens zijn, schrijft de wet geen boedelbeschrijving voor.

Toch is hij dan nog steeds verstandig. Zonder lijst rekent iedereen met een eigen beeld van wat er is.

Bovendien kan de situatie omslaan. Komt er een onbekende schuld boven water, dan heeft u drie maanden. Binnen die termijn kunt u de kantonrechter vragen om alsnog beneficiair te mogen aanvaarden. Dan is er alsnog een boedelbeschrijving nodig.

Wie vanaf het begin een lijst bijhoudt, hoeft in dat geval niet opnieuw te beginnen.

Wat het risico is als u het niet doet

Bij beneficiaire aanvaarding zit de sanctie in de aansprakelijkheid. Volgt u de vereffeningsregels niet, dan loopt u het risico dat u schulden van de overledene alsnog uit eigen zak moet betalen.

Dat is precies de bescherming die u met beneficiair aanvaarden wilde kopen. Die bescherming vervalt als u de regels niet volgt.

Bij een minderjarige erfgenaam ligt het toezicht bij de kantonrechter. Die kan aanwijzingen geven, en die aanwijzingen moet u opvolgen.

Bij verzwijging is de sanctie het zwaarst: het verlies van uw aandeel in het verzwegen goed.

Wat er vaak misgaat

Er wordt beneficiair aanvaard omdat dat veilig klinkt, maar de vereffeningsregels worden daarna niet gevolgd.

De termijn van een jaar bij een minderjarige erfgenaam wordt gemist, omdat niemand hem heeft opgeschreven.

De lijst wordt wel gemaakt, maar niet neergelegd bij de boedelnotaris of de griffie.

Alleen de bezittingen worden opgenomen. De wet vraagt uitdrukkelijk ook om de schulden, al is het als voorlopige staat.

Er wordt aangenomen dat de notaris dit automatisch regelt. Zonder opdracht gebeurt er niets.

Wie de lijst moet maken

Vereffenen de erfgenamen zelf, dan zijn zij samen verantwoordelijk. Ze mogen onderling iemand aanwijzen met een volmacht, maar de verantwoordelijkheid blijft bij iedereen.

Is er door de rechter een vereffenaar benoemd, dan maakt die de boedelbeschrijving. Erfgenamen mogen dan niet zonder zijn medewerking over de goederen beschikken.

Is er een executeur, dan beheert die de nalatenschap. Eindigt zijn bevoegdheid, dan moet hij rekening en verantwoording afleggen aan degene die na hem beheert.

Die volgorde is belangrijk. Weet u niet wie aan zet is, dan doet niemand het.

Wat u doet als de situatie verandert

Een nalatenschap ziet er na drie maanden vaak anders uit dan in de eerste week. De verplichting kan daardoor alsnog ontstaan.

Dat gebeurt in drie gevallen.

Er duikt een onbekende schuld op. Kende u een schuld niet en hoefde u die ook niet te kennen, dan is er een uitweg. Binnen drie maanden na de ontdekking kunt u de kantonrechter vragen om alsnog beneficiair te aanvaarden. Vanaf dat moment gelden de vereffeningsregels.

Er blijkt een testament te zijn. Ook dan kan de kantonrechter u machtigen om alsnog beneficiair te aanvaarden, als de legaten en lasten daardoor anders uitpakken.

Een erfgenaam vraagt er alsnog om. Dat verzoek kan op elk moment komen, ook als de verdeling al is besproken.

Houd daarom vanaf het begin een lijst bij, ook als er op dat moment geen verplichting is. Omslaan van vrijwillig naar verplicht kost dan geen extra werk.

Veelgestelde vragen

Moet ik een notaris inschakelen?

Meestal niet. Een onderhandse boedelbeschrijving volstaat, tenzij de kantonrechter een notariële akte voorschrijft. Dat gebeurt vooral als een erfgenaam minderjarig is of onder bewind staat.

Wat gebeurt er als ik de termijn van een jaar mis?

De kantonrechter houdt toezicht en kan aanwijzingen geven die u moet opvolgen. Meld een overschrijding zelf en lever de lijst alsnog in; wachten maakt het niet beter.

Kan ik ontheffing krijgen van de inzageplicht?

Ja. Bij aanvaarding onder voorrecht van boedelbeschrijving kan de kantonrechter de erfgenamen ontheffen van de verplichting om de lijst ter inzage te leggen. Dat verzoek moet u zelf indienen.

Geldt dit ook als er nauwelijks bezit is?

De verplichting hangt niet af van de omvang. Ook bij een kleine of negatieve nalatenschap geldt zij. Bij een negatieve nalatenschap is de lijst juist het stuk waarmee u dat aantoont.