Negatieve nalatenschap herkennen

“Er is toch niets”, zegt de familie. Of juist: “hij had overal schulden.” Beide gevoelens zeggen weinig. Of een nalatenschap negatief is, blijkt uit één lijst: alles wat er is, tegenover alles wat betaald moet worden. Hoe u die lijst maakt en wat u met de uitkomst doet, staat hieronder.

Wat negatief betekent

De Rechtspraak omschrijft het eenvoudig. In een positieve nalatenschap zit genoeg geld om alle schulden te voldoen. Een negatieve nalatenschap is een nalatenschap waarin niet genoeg geld is om alle schulden te betalen. De overledene had dan meer schulden dan bezittingen.

Het gaat om het saldo, niet om het gevoel. Iemand met een hypotheek van € 200.000 en een woning van € 300.000 heeft een positieve nalatenschap. Iemand zonder schulden maar met een uitvaart van € 8.000 en € 2.000 op de bank heeft een negatieve.

Wat er allemaal meetelt

Bezittingen	Schulden
Saldo op bank- en spaarrekeningen op de sterfdag	Openstaande rekeningen en aanmaningen
Woning, tegen de waarde op de sterfdag	Hypotheek en andere leningen
Auto, inboedel van waarde, sieraden	Belastingschulden en toeslagen die terug moeten
Uitkeringen van levensverzekeringen aan de nalatenschap	Te veel ontvangen AOW, pensioen of uitkering
Nog te ontvangen loon, teruggaven, vorderingen	Huurachterstand, energie, telecom
Aandeel in een onverdeelde erfenis of gemeenschap	De uitvaart, de verklaring van erfrecht, ontruiming, taxatie

De laatste regel wordt vaak vergeten. De Rechtspraak noemt uitdrukkelijk de uitvaartkosten, de kosten van een verklaring van erfrecht, van ontruiming van de woning en taxatiekosten als schulden van de nalatenschap. Die kunnen een kleine positieve nalatenschap negatief maken.

Uitkeringen van een levensverzekering aan een aangewezen begunstigde tellen niet mee. Die gaan buiten de nalatenschap om.

Zo stelt u het vast

1. Doe nog niets dat als zuivere aanvaarding geldt. Verkoop niets, verdeel niets, betaal geen schulden van de overledene met eigen geld. De uitvaart regelen mag wel.
2. Verzamel de bezittingen. Bankafschriften, jaaropgaven, polissen, de WOZ-waarde van de woning, een lijst van spullen die meer dan € 200 waard zijn. De Rechtspraak noemt die grens voor de boedelbeschrijving.
3. Verzamel de schulden. Automatische afschrijvingen op de afschriften, post, aanmaningen, de hypotheek, leningen. Vraag de Belastingdienst om een overzicht van belastingschulden en BKR om een kredietoverzicht.
4. Schrijf schuldeisers aan met een verzoek om opgave van de totale schuld. De Rechtspraak heeft daarvoor een voorbeeldbrief.
5. Tel de kosten van afwikkeling erbij: uitvaart, notaris, ontruiming, taxatie, doorlopende lasten van de woning tot de verkoop.
6. Trek de streep. Is het saldo negatief of onzeker, aanvaard dan beneficiair of verwerp. Is het duidelijk positief, dan heeft u meer ruimte.

Gebruik de drie maanden. Artikel 4:185 van het Burgerlijk Wetboek geeft schuldeisers drie maanden pauze. In die tijd kunnen zij geen verhaal nemen op een nalatenschap die niet door alle erfgenamen zuiver is aanvaard. De Rechtspraak noemt dat de wachtkamer: tijd om te verzamelen wat er binnenkomt en een overzicht te maken.

Signalen die u niet mag negeren

Sommige dingen wijzen op een negatieve nalatenschap voordat de lijst klaar is.

Aanmaningen en incassobrieven in de post, of enveloppen die ongeopend zijn gelaten.

Een huurwoning met achterstand, of een hypotheek waarvan de rente niet meer werd betaald.

Beslag op loon of uitkering, of een bewindvoerder of schuldhulpverlener die in beeld was.

Een leeggehaalde spaarrekening, veel kleine leningen of afbetalingen op de afschriften.

En een overledene die de laatste jaren “moeilijk zat” en daar niet over sprak.

Bij één van deze signalen is voorzichtigheid geboden: raak niets aan, verkoop niets en kies beneficiair aanvaarden of verwerpen.

Wat u doet als het negatief is

Heeft u beneficiair aanvaard, dan begint de vereffening. De Rechtspraak is daar stellig over. Is de nalatenschap negatief, dan moet u dat zo snel mogelijk melden bij de kantonrechter. Dat gaat per brief aan de rechtbank van de laatste woonplaats van de overledene. Daar is een model voor.

De kantonrechter houdt toezicht en kan aanwijzingen geven, bijvoorbeeld om onbekende schuldeisers op te sporen met een gratis advertentie in de Staatscourant. De verdere stappen staan op de pagina over vereffening.

Is er zelfs te weinig voor de uitvaart en de kosten van afwikkeling, dan kunt u de kantonrechter vragen de vereffening op te heffen.

Heeft u nog niet gekozen, dan is dit het moment om te verwerpen of beneficiair te aanvaarden. Zuiver aanvaarden betekent dat u het tekort uit eigen zak betaalt.

Of de nalatenschap van uw naaste positief of negatief lijkt en welke keuze daarbij past, ziet u na de Regelcheck. Gratis, en u ziet uw uitkomst vóór u betaalt.

Als het pas later blijkt

Soms duikt een schuld op nadat u al zuiver heeft aanvaard. De wet beschermt u dan alleen als u de schuld niet kende en ook niet behoorde te kennen. Binnen drie maanden na de ontdekking kunt u de kantonrechter vragen om alsnog beneficiair te mogen aanvaarden (artikel 4:194a).

Is de nalatenschap al verdeeld, dan kunt u binnen dezelfde termijn ontheffing vragen van de verplichting de schuld uit eigen vermogen te betalen. De Rijksoverheid benadrukt dat dit alleen geldt als u niets te verwijten valt. U kende de schuld niet en kon haar na het uitzoeken van de administratie ook niet kennen.

Wie de administratie niet heeft bekeken, heeft die bescherming niet. Ook daarom is de lijst het begin van alles.

Wat er vaak misgaat

De familie gaat uit van “er is niets” en aanvaardt zuiver door spullen weg te geven of rekeningen te betalen.

De uitvaart en de kosten van afwikkeling worden niet meegeteld, en een “positieve” nalatenschap blijkt negatief.

De drie maanden worden niet gebruikt en de keuze wordt overhaast gemaakt.

Een negatieve nalatenschap wordt niet bij de kantonrechter gemeld.

De administratie wordt weggegooid bij het ontruimen, en de bescherming van artikel 194a is daarmee verspeeld.

De woning bij een negatieve nalatenschap

Een koopwoning maakt de rekensom anders. De hypotheekbank heeft een recht op de woning en krijgt de opbrengst tot het bedrag van de lening. Is de woning meer waard dan de hypotheek, dan is de overwaarde een bezitting. Is zij minder waard, dan is het verschil een schuld die na verkoop overblijft.

Tot de verkoop lopen de rente, de verzekering en de gemeentebelasting door. Die doorlopende lasten zijn schulden van de nalatenschap en maken een negatieve nalatenschap negatiever. Vraag de bank daarom snel naar de stand van de hypotheek en naar de mogelijkheden om te verkopen.

Veelgestelde vragen

Wanneer is een nalatenschap negatief?

Als de schulden groter zijn dan de bezittingen. Tel de uitvaart en de kosten van afwikkeling bij de schulden; die maken het verschil bij een kleine nalatenschap.

Hoeveel tijd heb ik om dat uit te zoeken?

Drie maanden na het overlijden kunnen schuldeisers geen verhaal nemen op de nalatenschap, zolang niet alle erfgenamen zuiver hebben aanvaard. Die tijd is bedoeld om het overzicht te maken.

Wat moet ik doen als de nalatenschap negatief is?

Niet zuiver aanvaarden. Kies beneficiair aanvaarden of verwerpen. Heeft u al beneficiair aanvaard, meld de negatieve nalatenschap dan zo snel mogelijk bij de kantonrechter.

Ik heb al zuiver aanvaard en ontdek nu een schuld. Wat nu?

Binnen drie maanden na de ontdekking kunt u de kantonrechter vragen alsnog beneficiair te mogen aanvaarden, als u de schuld niet kende en niet behoorde te kennen.